BANDONEON


   Twórcą bandoneonu (bandonionu) był Henryk Band (1821-60), kapelmistrz w prowincjonalnym miasteczku Krefeld nad Renem. Bawiąc kiedyś przejazdem w Chemnitz (ok. r. 1840), zainteresował się bardzo koncertiną Uhliga, a że instrument przypadł mu do gustu, zakupił go dla miejskiej orkiestry w swej rodzinnej miejscowości. W czasie prób okazało się jednak, że mało wygodny układ guzikowy i zbyt mała skala dźwiękowa obniżają znacznie walory koncertiny i ograniczają jej przydatność jako instrumentu orkiestrowego. Nie chcąc się jednak pozbawiać nowego typu brzmienia w orkiestrze, Band postanowił przebudować koncertinę i dostosować ją do nowych, konkretnych warunków orkiestrowych. W wyniku eksperymentowania powstał bandoneon. Pierwszy bandoneon, skonstruowany w roku 1846, był diatonicznym instrumentem 64-dźwiękowym. W rok później ukazują się na rynku dalsze jego, ulepszone odmiany: 80-, 104- i 130-dźwiękowe. Bandoneony różniły się od koncertin większą skalą dźwiękową i bardziej logicznie przemyślanym systemem tastowym, ułożonym nie w trzech, lecz w pięciu rzędach. Taki układ guzików pozwalał na wygodniejszą grę we wszystkich tonacjach. Prace konstrukcyjne nad nowym instrumentem - tak jak i jego rozpowszechnienie - nie były łatwe. Mało zasobny w fundusze "pan kapelmistrz" nie był w stanie rozszerzyć produkcji bandonionów. Inicjatywa Banda skończyłaby się niewątpliwie na samych tylko pomysłach, gdyby nie pomoc materialna jego przyjaciół, oczarowanych brzmieniem nowego instrumentu. Pomoc ta tak dalece pomogła Bandowi w podniesieniu zdolności produkcyjnych swego warsztatu, że bandoneon zaczął się stawać groźnym konkurentem koncertiny. Jeszcze długo po śmierci Banda, bo do końca XIX wieku, instrument ten cieszył się dużą popularnością w Niemczech i stał się nieodłącznym atrybutem wieczorów towarzyskich. Podobnie jak koncertina i inne instrumenty, bandoneon przeszedł drogę wielu zmian konstrukcyjnych i ulepszeń. W roku 1903 Julius Zademack (1874-1941), działający w Berlinie, wpadł na pomysł wprowadzenia do instrumentu nowej tastatury, opartej na zasadzie stroju strun koncertowej cytry. W praktyce jednak okazało się, że strój kwintowy cytry nie jest odpowiedni dla gry akordowej. W poszukiwaniu nowych rozwiązań Zademack, korzystając z rad swego przyjaciela Friedricha Micklitza, opracował w r. 1911 trudne zadanie pełnej chromatyzacji bandoneonu i zaczął ją stosować w praktyce pomimo sprzeciwów i oporów zwolenników systemu diatonicznego. A na chromatyzację bandoneonu był już najwyższy czas, jeśli miał on skutecznie konkurować z chromatyczną harmonią trzyrzędową. Doskonale rozumieli to zarówno Zademack, jak i Micklitz, przeciwstawiając się tradycyjnej diatonizacji instrumentu. Nowe ulepszenia, a szczególnie chromatyzacja instrumentu, doprowadziły z czasem do wzrostu ilości dźwięków aż do 200. Te ulepszenia bandoneonu zbiegły się z powstaniem koncertiny jednolitej. Wówczas zrodził się pomysł zbudowania takiego bandoneonu, który połączyłby najlepsze swe cechy z cechami koncertiny jednolitej. W ten sposób powstał, skonstruowany prze Emila Schmida (1925), bandoneon jednolity (niem. Einheitsbandonion). Instrument ten okazał się doskonałą syntezą diatonicznych poprzedników. Wygląd zewnętrzny, system tastowy, rozszerzona skala (C - a3) przejęte zostały z bandoneonu, dogodne zaś rozplanowanie rzędów guzików (co dawało łatwość obracania się w tonacjach C, D, A, E) - z koncertiny. W roku 1925 Richard Winkler (1868-1937) zbudował basowy bandoneon jednolity. Odmiana ta, transponująca o oktawę w dół (C - a2), miała ogromne znaczenie dla rozwoju zespołów bandoneonowych. Na tym zamyka się łańcuch ulepszeń w bandoneonie diatonicznym, który zaspokajał potrzeby większości grających. Część jednak instrumentalistów zdawała sobie sprawę, że tylko instrument chromatyczny daje dogodne warunki do swobodnej i artystycznej gry, którą instrument diatoniczny wyklucza i nieciekawie upraszcza, operując ciągłymi zmianami kierunku ruchu miecha w środku fraz, a więc w miejscach utworu najmniej do tego odpowiednich. Zrozumienie tego problemu znalazło swój pełny wyraz w skonstruowaniu bandoneonu chromatycznego (Ernst Kusserow i Richard Micklitz, syn wspomnianego wyżej Friedricha) w roku 1927. Ten rodzaj bandoneonu znajduje się w użyciu do dnia dzisiejszego. Chociaż od chwili jego powstania minęło wiele lat, nie zmienił zasadniczo swego wyglądu, jedynie pewne szczegóły budowy wewnętrznej zostały ulepszone - chociażby przez wprowadzenie wygodniejszego systemu tastowego. Obecnie używane bandoneony są przeważnie czysto strojone i posiadają 2 lub 3 chóry (lewy manuał: 16+8, prawy: 8+4 lub 8+8+4). Nie mają żadnych regestrów, co nadaje im jednobarwne brzmienie.